مامانم فکر میکنه من رو مثل کف دستش میشناسه. و خب، همونطور که معمولاً از مادرها انتظار میره، حق با اونه. وقتی تلفنی حرف میزنیم، هنوز جملهٔ اولم تموم نشده که میفهمه چه حالی دارم. حتی زودتر از خودم متوجه میشه که از کسی خوشم میآد یا نه. اینکه با پدر و مادری بزرگ بشی که اخلاقها و عادتهای خاصت رو میشناسن، میتونن حالوهوات رو پیشبینی کنن و میدونن چه چیزهایی واقعاً توی خوشحال بودنت نقش دارن، خیلی فوقالعادهست. البته یه خطر هم داره: ممکنه بزرگ بشی و بعد، تمام عمرت رو بذاری پای تحقیق دربارهٔ اینکه چطور ممکنه بقیه تو رو بهتر از خودت بشناسن!
شاید همهاش تقصیر دوران بچگیمه، ولی اینجور سؤالها واقعاً برام جذابن. مثلاً اگه لورا بگه آدم خجالتیایه، ولی دوستها و خانوادهاش بگن اصلاً اینطور نیست، باید حرف کدومشون رو باور کنیم؟ وقتی وارد دورهٔ تحصیلات تکمیلی شدم، روال جاافتاده توی روانشناسی شخصیت این بود که به حرفهایی که آدمها دربارهٔ خودشون میزنن اعتماد کنیم؛ چیزی که بهش میگیم خودگزارشی۲. یعنی اگه میخواستی بفهمی یه نفر چهجور آدمیه، کافی بود از خودش بپرسی. اما اوایل دوران تحصیلات تکمیلی، اتفاقی به مقالهای از ویلم هوفستی۳ برخوردم که سال ۱۳۷۳ منتشر شده بود و عنوانش این بود: چه کسی باید حق تعریف شخصیت رو داشته باشه؟۴
این مقاله بیشتر از هر مقالهٔ دیگهای مسیر پژوهشی من رو تغییر داد. هوفستی توی اون مقاله یکی از باورهای رایج روانشناسی شخصیت رو به چالش کشیده بود؛ این باور که خودگزارشیها بهترین راه برای سنجش ویژگیهای شخصیتی آدمها هستن. اون استدلال میکرد که دلایل زیادی وجود داره که فکر کنیم گزارشهای دیگران دربارهٔ یه فرد، حتی میتونن از گزارشهای خود اون فرد دقیقتر باشن. ما روانشناسها به این افراد که دربارهٔ شخصیت دیگران اطلاعات میدن، مطلعان۵ میگیم. مقالهٔ هوفستی فقط روش محبوب روانشناسها برای ارزیابی شخصیت رو زیر سؤال نمیبرد؛ بلکه یه باور آشنا و ریشهدار رو هم به چالش میکشید: اینکه هر آدمی بهترین متخصص برای شناخت خودشه.
من هم تا حد زیادی با هوفستی موافق بودم و فکر میکردم احتمالاً خودم هم شناخت کاملی از خودم ندارم. ولی چیزی که غافلگیرم کرد این بود که چقدر پژوهش تجربی کمی دربارهٔ این موضوع انجام شده بود. برای همین تصمیم گرفتم خودم برم سراغ این مسئلهٔ پیچیده و پرچالش. با تکیه بر کارهای پیشگامانهٔ روانشناسهای شخصیت دیگه، مثل اولیور جان۶، دیوید فاندر۷ و دلروی پالهاس۸، تصمیم گرفتم دقت برداشت آدمها از شخصیت خودشون رو با دقت برداشتی که دوستها و اعضای خانوادهشون از اونها دارن مقایسه کنم.
اما بخش سخت ماجرا این بود که باید راهی هم پیدا میکردیم تا بفهمیم آدمها واقعاً چهجور شخصیتی دارن؛ اون هم مستقل از چیزی که خودشون دربارهٔ خودشون میگن یا چیزی که دوستها و خانوادهشون دربارهشون میگن. برگردیم به مثال لورا. برای اینکه بفهمیم لورا واقعاً خجالتیه، همونطور که خودش میگه، یا خجالتی نیست، همونطور که دوستهاش میگن، باید راهی پیدا میکردیم که شخصیت واقعی لورا رو بسنجیم.
یکی از راههای بررسی دقت خودگزارشیها و گزارشهای دیگران دربارهٔ شخصیت اینه که اونها رو با آزمونهای شخصیت در محیط آزمایشگاه مقایسه کنیم. مثلاً فرض کنید تیم۹ میگه خیلی زود مضطرب میشه، اما دوستهاش میگن آدم خیلی خونسردیه و آب توی دلش تکون نمیخوره. ما میتونیم اون رو توی موقعیتی قرار بدیم که اضطرابآوره و ببینیم چه واکنشی نشون میده. مثلاً ازش بخوایم یه سخنرانی دو دقیقهای دربارهٔ چیزهایی که توی بدنش دوست داره و چیزهایی که دوست نداره انجام بده.
یا فرض کنید جولی۱۰ میگه آدم اهل همکاریایه، ولی دوستهاش معتقدن شخصیت سلطهجویی داره. میتونیم ببینیم وقتی وارد یه بحث گروهی داغ میشه، چقدر وسط حرف بقیه میپره و حرفشون رو قطع میکنه. یا مثلاً اگه مایک۱۱ بگه هوش چندان بالایی نداره، ولی دوستهاش فکر کنن فوقالعاده باهوشه، میتونیم ازش آزمون هوش۱۲ بگیریم و ببینیم چه نتیجهای به دست میآره.
علاوه بر این روشهای آزمایشگاهی، ابزار تازهای هم وارد دنیای روشهای پژوهشی شده که میتونه کمکمون کنه رفتار آدمها رو توی محیط طبیعی زندگی خودشون بسنجیم. دوست و همکار پژوهشی من، ماتیاس مِل۱۳، دستگاهی به نام ضبطکنندهٔ فعالشوندهٔ الکترونیکی۱۴ ساخته. این دستگاه یه ضبطکنندهٔ صدای دیجیتال و کوچیکه که آدمها میتونن موقع انجام کارهای روزمره همراهشون داشته باشن.
توی پژوهشهای ما، شرکتکنندهها این دستگاه رو تا یک هفته همراه خودشون نگه میدارن. دستگاه هم توی این مدت، بدون اینکه شرکتکنندهها دقیقاً بدونن کی، روشن و خاموش میشه و هر از گاهی تکههای کوتاهی از صداهای زندگی روزمرهشون رو ضبط میکنه. بعد ما میتونیم از روی همین صداهای کوتاه، بعضی از ویژگیهای شخصیتیشون رو اندازه بگیریم. مثلاً چقدر شوخطبعن؟ چقدر خجالتیان؟ چقدر اهل بحث و جر و بحثن؟
البته همهٔ جنبههای شخصیت رو نمیشه از روی صدا تشخیص داد، ولی حتی سکوت هم میتونه اطلاعات جالبی بهمون بده. راستش، چند سال پیش که به فایلهای ضبطشدهٔ خودم گوش میدادم، چیزی که بیشتر از همه توجهم رو جلب کرد این بود که چقدر از وقتم رو با دیگران نمیگذروندم و چقدر وقتها اصلاً حرف نمیزدم. اونهمه فکری که یادم بود از ذهنم گذشته و تصور میکردم به زبون آوردهام، توی هیچکدوم از صداهای ضبطشده شنیده نمیشدن!
معلوم شد که بیشتر تیپهای شخصیتی، یهسری نمودهای رفتاری دارن که این دستگاه میتونه ثبتشون کنه. به کمک این دستگاه، میتونیم بررسی کنیم که آیا این سنجش عینی از شخصیت آدمها در دنیای واقعی، با توصیفی که خودشون از خودشون ارائه میدن مطابقت داره یا با توصیفی که دوستها و اعضای خانوادهشون از اونها ارائه میدن.
ما توی آزمایشگاهم هر دو نوع پژوهش رو انجام دادیم و نتیجه توی هر دو مورد یکسان بود: گزارشهایی که آدمها دربارهٔ شخصیت خودشون میدادن، از گزارشهای دوستها و اعضای خانوادهشون دقیقتر نبود. در مجموع، هیچکدوم از این دو گروه دقت بیشتری نداشتن؛ اما وقتی جزئیتر نگاه کردیم، الگوهای جالبی به چشم خورد.
برای بعضی ویژگیهای شخصیتی، خودگزارشیها دقیقتر از گزارشهای نزدیکان بودن و برای بعضی ویژگیهای دیگه، درست برعکس. این الگوها به دو خصوصیت شناختهشدهٔ ویژگیهای شخصیتی بستگی داشتن: اول اینکه اون ویژگی چقدر قابلمشاهدهست، و دوم اینکه چقدر بار ارزشی داره؛ یعنی چقدر از نظر دیگران مطلوب یا نامطلوب به حساب میآد.
وقتی ویژگی شخصیتی موردنظر چندان قابلمشاهده نبود، مثل اضطراب، خودگزارشیها معمولاً از گزارشهای نزدیکان دقیقتر بودن. اما برای ویژگیهایی که بهراحتی دیده میشن، مثل پرحرفی یا سلطهجویی، گزارش خود افراد و گزارش نزدیکانشون به یه اندازه دقیق بود. دلیلش هم اینه که این ویژگیها رو تقریباً همه میتونن ببینن. در واقع، از پژوهشهای قبلی میدونیم که حتی آدمهایی که هیچ شناخت قبلیای از یه نفر ندارن هم میتونن این ویژگیها رو با دقت نسبتاً خوبی تشخیص بدن.
از طرف دیگه، وقتی پای ویژگیهای بهشدت مطلوب یا نامطلوب وسط بود، مثل هوش یا جذابیت، نزدیکان معمولاً قضاوت دقیقتری از خود فرد داشتن. احتمالاً دلیلش اینه که وقتی آدمها میخوان دربارهٔ چنین ویژگیهایی در خودشون قضاوت کنن، براشون سخته که کاملاً بیطرف و واقعبین باشن.
نکتهٔ جالب اینجاست که این نتیجه به این خاطر نبود که آدمها همیشه خودشون رو بهتر از چیزی که واقعاً هستن میبینن؛ مثلاً اینکه همه فکر کنن خیلی باهوش و خوشگلان. اتفاقاً در خیلی از موارد، نزدیکان به افراد نمرههای مثبتتری میدادن تا نمرههایی که خود اون افراد به خودشون میدادن.
اما نمرههایی که آدمها به خودشون میدادن حسابی پراکنده بود. بعضیها تواناییها و ویژگیهای خودشون رو بیشتر از واقعیت برآورد میکردن و بعضیها کمتر از واقعیت. در نهایت، تصویری که این افراد از خودشون داشتن تقریباً هیچ ارتباطی با واقعیت نداشت. در مقابل، نزدیکان هم معمولاً نمرههای خیلی مثبتی میدادن، اما قضاوتهاشون همچنان واقعبینانه بود. یعنی آدمهایی که واقعاً باهوشتر و زیباتر بودن، از طرف نزدیکانشون هم نمرههای بالاتری نسبت به آدمهای کمهوشتر و کمجذابتر میگرفتن.
این نتایج، که ازشون برای طراحی مدلی به نام مدل عدم تقارن شناخت خود و دیگران۱۵ استفاده کردم، من رو یه قدم به هدفم نزدیکتر کردن: اینکه بفهمم وقتی برداشت یه نفر از خودش با برداشتی که دیگران ازش دارن فرق میکنه، باید به حرف کدوم طرف اعتماد کنیم.
وقتی بحث زندگی ذهنی و عاطفی یه نفره، بهتره به حرف خودش اعتماد کنیم. احتمالاً خود اون آدم بهتر از هر کس دیگهای میدونه که معمولاً چقدر بدبینه، چقدر احساس شادی میکنه، چقدر اهل دروننگری و فکر کردن به احساسات و افکار خودشه، یا چقدر دچار حس پشیمونی میشه.
اما وقتی بحث بهترین و بدترین ویژگیهای شخصیتی اون آدمه، بهتره به حرف دوستهاش اعتماد کنیم. احتمالاً اونها بهتر از خودش میدونن که چقدر خودخواهه، چقدر جذابه، چقدر دوستداشتنیه یا چقدر میتونه سنگدل و بیعاطفه باشه.
حالا برگردیم به لورا. اگه لورا میگه آدم خجالتیایه، ولی دوستهاش میگن اینطور نیست، دلیل این اختلافنظر چیه؟
شاید دلیلش این باشه که خجالتیبودن رو میشه هم یه حالت ذهنی در نظر گرفت و هم یه ویژگی رفتاری. به احتمال زیاد، لورا کسیه که مهارتهای اجتماعی خوبی داره، از وقتگذروندن با دیگران لذت میبره و نسبتاً زیاد حرف میزنه؛ اما در عین حال، موقع معاشرت با دیگران یه مقدار اضطراب هم احساس میکنه و نگران اینه که بقیه دربارهاش چه فکری میکنن.
لورا فکر میکنه خجالتیه، چون افکار و احساسات درونیش برای خودش پررنگترن. اما دوستهاش فکر میکنن آدم برونگراییه، چون چیزی که بیشتر به چشم اونها میآد، رفتار بیرونی لوراست.
اگه بخوایم با زبان مدل پنج عامل بزرگ شخصیت۱۶ حرف بزنیم، لورا احتمالاً هم از نظر روانرنجوری۱۷ نمرهٔ بالایی داره و هم از نظر برونگرایی۱۸. این در حالیه که آدمهای خجالتی معمولاً روانرنجوری بالایی دارن، اما نمرهشون در برونگرایی پایینه.
وقتی پای ویژگیهای شخصیتی وسط باشه، چیزهایی دربارهٔ خودمون میدونیم که دیگران ازشون خبر ندارن؛ اما در عین حال، چیزهایی هم هست که دیگران دربارهٔ ما میدونن و خودمون ازشون بیخبریم. ما هم نقاط روشن داریم و هم نقاط کور.
شاید این موضوع در نگاه اول چندان عجیب به نظر نرسه، اما میتونه پیامدهای خیلی مهمی برای روشهایی داشته باشه که پژوهشگرها باهاشون شخصیت آدمها رو اندازه میگیرن.
از طرف دیگه، شاید معنیش این باشه که وقتی میخوایم بفهمیم واقعاً چهجور آدمی هستیم و چطور باید زندگیمون رو پیش ببریم، بهتره بیشتر به حرف مادرها، همسرها، همکارها و دوستهامون گوش بدیم.

